Omstreeks 1252 kreeg Hasselt stadsrechten van de bisschop van Utrecht, Hendrik van Vianden. Rond 1350 werd Hasselt opgenomen in het hanzeverbond. Belangrijke handelswaar waren vee, hout, bentheimersteen, graan, lijnzaad en boter. Naast de ahndel waren er lakenbereiding, kalkbranderij en dakpannenbakkerij.
Van 1480 tot 1490 woonde de boekdrukker Perigrinus Barmentlo, die het vak in Napels leerde, in Hasselt. Hij is bekend om zijn wiegedrukken, de oudste gedrukte boeken in ons land. De Nederlands hervormde Grote kerk of Sint Stefanuskerk is een laat-gotische hallenkerk met ingebouwde toren die tussen 1380 en 1500 op de plaats van een eerdere kerk werd gebouwd. Door de hoge pilaren, wijde bogen en het brede gewelf maakt de kerk een zeer ruime indruk. In de kerk is een muurschildering van voor de reformatie te zien die Sint Christophorus -de beschermheilige van reizigers- voorstelt. De sluitsteen boven in het koor stelt Sint Stephanus, de beschermheilige van de kerk, voor.
Het laat-gotische voormalig stadhuis is in twee perioden gebouwd: het sobere westelijke gedeelte dateert uit de 15de eeuw, het sierlijker van zandsteenbanden voorziene oostelijk deel is in de 16de eeuw gebouwd. In de gevels zijn z.g. meestertekens aangebracht.
Aan het Zwarte Water ligt de Vispoort of waterpoort met aan weerszijden restanten van de 14de eeuwse vestigingsmuur. Aan de Heerengracht staan huizen uit de 17de eeuw.

Hanzesteden

Rond 1100 nam de handel in noord en west Europa in omvang toe. Door betere landbouwmethoden en technieken ontstond er behoefte aan grondstoffen en afzetgebieden voor de eindproducten. De handel tussen noordwest Europa (Frankrijk, Engeland, Vlaanderen, Nederland, Duitsland) en de Oostzeelanden ontstond.
Kooplieden van een stad die dezelfde waar verhandelden sloten zich aaneen om gezamenlijk te reizen en handel te drijven. Zo'n handelsgroep werd "Hansa" genoemd. Uiteindelijk leidde dit er toe dat groepen steden zich organiseerden in de Hanze. Onder andere Hasselt, Zwolle en Deventer behoorden tot de Nederlandse hanzesteden. De gunstige ligging aan waterwegen was de oorzaak van hun bloei.
Met het verschuiven van de handel naar het Verre Oosten (VOC) en Amerika nam de betekenis van de Hanze af.

Hasselt -een bedevaartsplaats-

In de Middeleeuwen was Hasselt een bekende bedevaartsplaats. Aan de eikenlaan staat een bedevaartskapel uit 1933 die nog aan de bedevaart herinnert. De kapel staat op de plaats van een oudere middeleeuwse kapel. Deze plek werd in die tijd beschouwd als een heilige plek of "stede". Vandaar de naam die eraan gegeven werd; "De Heilige Stede".
Hasselt als bedevaartsplaats stamt uit de 13de of 14de eeuw, en is daarmee één van de oudste bedevaartsplaatsen van Nederland.
Van het ontstaan van de bedevaart is niets bekend: er is wel een oorsprongslegende en een vermoedelijk vervalste stichtingsbrief van 1328.
De beevaart naar Hasselt werd o.a. bevordert door Arnold van Hoorn die in 1374 een aflaat van 40 dagen verleent aan de bezoekers van de "Heilige Sacramentskapel". Er zouden ook allerlei wonderen zijn gebeurd: verschijningen en genezingen van zieken. Tijdens de Reformatie werd in 1590 de middeleeuwse kapel afgebroken. De kapel werd in de 19de eeuw in ere hersteld.
Op 15 juli 1965 vond de laatste bedevaart naar de huidige kapel plaats.

De ontstaanslegende van de Hasselter bedevaart

Een dronken Friese kampvechter stoot een priester aan waarbij de hosties op de grond vallen. Kort daarop is er een verschrikkelijke overstroming: de Marcellusvloed van 16 januari 1219. Vervolgens verschijnt de maagd Maria aan de tante van de abt van het klooster in Aduard (Groningen). Maria gebied haar op de plaats van heiligschennis een kerk te bouwen die vereerd moet worden als het graf des heren.
De plaats waar de heiligschennis werd gepleegd, werd alleen aangeduid als "ergens in Friesland": pas eeuwen later werd deze legende met de oude bedevaart in Hasselt verbonden.